Magdalena
Redakcja Uczniaki
W tym artykule przeczytasz:
- Czym jest gotowość szkolna?
- Kto i kiedy ocenia gotowość szkolną dziecka?
- Te obszary oceni nauczyciel, wydając opinię o gotowości szkolnej
- Dokumentacja a decyzja rodzica: fakty i mity
- Rola rodziców w kształtowaniu gotowości szkolnej
- Najczęstsze pytania rodziców (FAQ)
- Podsumowanie: co jest najważniejsze?
Czym jest gotowość szkolna?
Gotowość szkolna, nazywana też dojrzałością szkolną, to poziom rozwoju dziecka, który pozwala mu rozpocząć naukę w pierwszej klasie szkoły podstawowej w sposób bezpieczny, efektywny i sprzyjający dobremu samopoczuciu. Oznacza to, że dziecko jest przygotowane nie tylko do realizowania obowiązków szkolnych, ale także do czerpania satysfakcji z nauki.
Pojęcie gotowości szkolnej odnosi się do równowagi między indywidualnymi możliwościami rozwojowymi dziecka a wymaganiami, jakie staną przed dzieckiem w pierwszej klasie. Gotowość ta obejmuje rozwój fizyczny, emocjonalny, społeczny i poznawczy – tak, aby dziecko mogło sprostać szkolnym wyzwaniom bez nadmiernego stresu i przeciążenia.
Kto i kiedy ocenia gotowość szkolną dziecka?
Proces badania gotowości jest w Polsce obowiązkowy dla dzieci realizujących roczne przygotowanie przedszkolne, tzw. „zerówkę". Za jego przebieg odpowiadają nauczyciele przedszkolni, wspierani w razie potrzeby przez psychologów i logopedów.
Zgodnie z rozporządzeniem Ministerstwa Edukacji i Nauki dyrektor placówki musi przekazać rodzicom informację o gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole podstawowej do 30 kwietnia.
Te obszary oceni nauczyciel, wydając opinię o gotowości szkolnej
Zgodnie z praktyką diagnozy przedszkolnej, rozwój dziecka opisuje się w czterech obszarach. Są one ujęte w „Informacji o gotowości dziecka do podjęcia nauki w szkole podstawowej” - dokumencie wystawianym na ujednoliconym druku określonym w rozporządzeniu Ministra Edukacji i Nauki.
Najprawdopodobniej właśnie taki dokument otrzyma rodzic z przedszkola lub szkoły realizującej roczne przygotowanie przedszkolne. Formularz zawiera opis funkcjonowania dziecka w czterech kluczowych obszarach:
1. Rozwój fizyczny i motoryczny
Na etapie gotowości szkolnej ważna jest ogólna sprawność dziecka. Chodzi zarówno o motorykę dużą, czyli chodzenie, bieganie, skakanie, utrzymywanie równowagi, jak i motorykę małą, a więc precyzyjne ruchy dłoni i palców potrzebne do rysowania, wycinania czy pisania. Istotna jest też koordynacja wzrokowo-ruchowa, dzięki której dziecko potrafi np. odwzorować kształty lub sprawnie posługiwać się przyborami szkolnymi. Elementem rozwoju fizycznego jest również samodzielność: ubieranie się, korzystanie z toalety, jedzenie czy pakowanie plecaka.
2. Rozwój emocjonalny
Dziecko gotowe do szkoły potrafi w podstawowym stopniu radzić sobie z napięciem i stresem, które pojawiają się w nowych lub trudnych sytuacjach. Umie rozpoznawać i nazywać emocje oraz stopniowo uczy się je regulować, np. czekać na swoją kolej czy akceptować drobne niepowodzenia. Ważna jest także zdolność adaptacji. Gotowość szkolna przejawia się w umiejętności dostosowania się do zasad panujących w klasie i zmian planu dnia.
3. Rozwój społeczny
Gotowość szkolna obejmuje umiejętność funkcjonowania w grupie rówieśniczej. Dziecko potrafi współpracować z innymi, uczestniczyć w zabawach i zadaniach zespołowych oraz respektować ustalone reguły. Ważne jest rozumienie norm społecznych, takich jak słuchanie poleceń nauczyciela, czekanie na swoją kolej czy szanowanie granic innych osób. Istotną rolę odgrywa też zdolność do nawiązywania i podtrzymywania relacji z rówieśnikami.
4. Rozwój poznawczy
Ten obszar dotyczy procesów myślowych: uwagi, pamięci, myślenia i spostrzegania. Dziecko gotowe do szkoły potrafi skupić się na zadaniu przez określony czas, zapamiętywać polecenia oraz logicznie rozumować na poziomie odpowiednim dla wieku. Ważny jest także rozwój mowy: poprawne budowanie zdań, rozumienie poleceń i wypowiadanie się w sposób zrozumiały.
W zakresie gotowości szkolnej mieści się również przygotowanie do nauki czytania, pisania i liczenia: zainteresowanie literami i cyframi oraz podstawowe rozumienie pojęć ilościowych i przestrzennych.
Dokumentacja a decyzja rodzica: fakty i mity
Wokół arkusza gotowości szkolnej narosło wiele nieporozumień. Poniżej najważniejsze aspekty, które warto znać w 2026 roku.
Brak mocy prawnej arkusza gotowości szkolnej
Arkusz gotowości szkolnej nie jest decyzją administracyjną ani orzeczeniem. To opinia pedagogiczna przygotowana przez nauczyciela przedszkola, która ma charakter informacyjny. Nawet jeśli wskazuje na niedostateczną dojrzałość szkolną, rodzic ma prawo zapisać dziecko do pierwszej klasy szkoły podstawowej.
Prywatność dokumentacji dziecka
Rodzic nie ma obowiązku przekazywania arkusza gotowości szkolnej do szkoły podstawowej. Dokument pozostaje w dyspozycji rodziny, a decyzja o udostępnieniu go wychowawcy lub nauczycielowi klasy pierwszej jest całkowicie dobrowolna.
Odroczenie obowiązku szkolnego
Jeśli rodzic uzna, że dziecko nie jest jeszcze gotowe na rozpoczęcie nauki, może wystąpić o odroczenie obowiązku szkolnego. Wymaga to jednak opinii z poradni psychologiczno-pedagogicznej. Sam arkusz gotowości szkolnej nie stanowi podstawy do odroczenia.
Warto podkreślić, że to, co zostanie opisane w arkuszu gotowości szkolnej, nie jest prognozą przyszłego sukcesu edukacyjnego dziecka. Arkusz pokazuje jedynie aktualny poziom funkcjonowania w danym momencie rozwoju, a ten w wieku przedszkolnym może zmieniać się bardzo dynamicznie. Badania naukowe wskazują, że o długofalowych osiągnięciach szkolnych znacznie częściej decydują inne kompetencje.
Jeśli chcesz dowiedzieć się, jakie umiejętności są najlepszym predyktorem przyszłych osiągnięć dziecka, zajrzyj tutaj: 👉 Umiejętności, które najlepiej prognozują przyszłe osiągnięcia edukacyjne dziecka
Rola rodziców w kształtowaniu gotowości szkolnej
Gotowość szkolna nie polega na jak najszybszym „uczeniu pod szkołę”, ale na codziennym wspieraniu rozwoju dziecka w naturalnych sytuacjach. To dom i postawa rodziców mają ogromny wpływ na to, jak dziecko odnajdzie się w roli ucznia.
Budowanie pozytywnego obrazu szkoły
Sposób, w jaki rodzice mówią o szkole, ma ogromne znaczenie. Warto przedstawiać ją jako miejsce nauki, relacji i rozwoju, a nie źródło presji czy kar. Pozytywne nastawienie rodzica sprzyja temu, by dziecko chciało się uczyć i czuło się bezpiecznie.
Co warto robić:
- Mów o szkole jako o miejscu nauki, relacji i odkrywania nowych rzeczy.
- Podkreślaj, że nauczyciel jest osobą wspierającą, a nie karzącą.
- Normalizuj popełnianie błędów jako element uczenia się.
- Akceptuj indywidualne tempo rozwoju dziecka.
Czego lepiej unikać:
- Straszenia szkołą lub przedstawiania jej jako obowiązku bez przyjemności.
- Budowania obrazu szkoły jako miejsca presji, kar i ciągłej kontroli.
- Porównywania szkolnych doświadczeń dziecka z własnymi trudnymi wspomnieniami.
- Sugerowania, że szkoła „naprawi” zachowanie dziecka.
Wzmacnianie samodzielności i poczucia sprawczości
Codzienne obowiązki domowe, takie jak sprzątanie zabawek, przygotowanie ubrań, pomoc w prostych zadaniach, uczą odpowiedzialności i samodzielności. Kluczowe jest unikanie nadmiernego wyręczania dziecka.
Co warto robić:
- Dawaj dziecku przestrzeń do samodzielnego działania, nawet jeśli zajmuje to czas.
- Zachęcaj do podejmowania decyzji i wyborów dostosowanych do wieku.
- Doceniaj wysiłek i proces, a nie tylko efekt końcowy.
Czego lepiej unikać:
- Nadmiernego wyręczania dziecka w codziennych czynnościach.
- Poprawiania i krytykowania każdego drobnego błędu.
- Komunikatów podważających wiarę dziecka we własne możliwości.
Codzienne dbanie o rozwój fizyczny
Ruch na świeżym powietrzu, zabawy ruchowe i aktywność fizyczna wspierają rozwój układu nerwowego, koordynację i ogólną sprawność. Warto też pamiętać o regularnych kontrolach wzroku i słuchu, ponieważ trudności w tych obszarach mogą znacząco utrudniać naukę w szkole.
Co warto robić:
- Zapewniaj dziecku codzienną dawkę swobodnego ruchu i zabaw na świeżym powietrzu.
- Traktuj aktywność fizyczną jako naturalną część dnia, a nie obowiązek.
Czego lepiej unikać:
- Ograniczania ruchu z obawy przed zabrudzeniem.
- Zawstydzania dziecka z powodu sprawności fizycznej.
- Porównywania dziecka z innymi pod względem siły lub koordynacji.
Zabawa jako podstawa rozwoju poznawczego
Wspólne czytanie, rozmowy, gry planszowe i proste zabawy edukacyjne rozwijają słownictwo, pamięć, uwagę i myślenie przyczynowo-skutkowe. Takie aktywności jednocześnie uczą koncentracji, przestrzegania zasad oraz radzenia sobie z przegraną.
Dobrym przykładem nauki przez zabawę jest zestaw Uczniak do nauki pisania literek po kropkach, który w naturalny sposób łączy ćwiczenie motoryki małej, koncentracji i przygotowanie do nauki pisania.
Przykładowa karta pracy z zestawu Uczniak
Rozwijanie ciekawości i motywacji do nauki
Zachęcanie dziecka do zadawania pytań, odkrywania nowych tematów i zdobywania umiejętności buduje naturalną ciekawość poznawczą. To ona jest fundamentem późniejszej motywacji do nauki w szkole.
Co warto robić:
- Wspieraj pytania dziecka i wspólne poszukiwanie odpowiedzi.
- Okazuj autentyczne zainteresowanie tematami, które fascynują dziecko.
- Zachęcaj do eksplorowania i eksperymentowania.
Czego lepiej unikać:
- Zbywania pytań dziecka lub odkładania ich na później.
- Presji na szybkie efekty i natychmiastowe wyniki.
- Sprowadzania nauki wyłącznie do ocen i osiągnięć.
Wsparcie rozwoju emocjonalnego
Uczenie nazywania i wyrażania emocji pomaga dziecku lepiej radzić sobie w relacjach szkolnych. Równie istotne jest uczenie radzenia sobie z porażkami, docenianie wysiłku i chwalenie za starania, a także zachęcanie do wytrwałości mimo trudności.
Co warto robić:
- Pomagaj dziecku nazywać i rozumieć własne emocje.
- Ucz, że porażki są częścią procesu uczenia się i rozwoju.
- Doceniaj wysiłek, wytrwałość i próby radzenia sobie z trudnościami.
- Buduj poczucie bezpieczeństwa poprzez akceptację i obecność.
Czego lepiej unikać:
- Negowania emocji dziecka.
- Zawstydzania za okazywanie złości, smutku czy lęku.
- Warunkowania akceptacji sukcesami.
Podsumowanie
Gotowość szkolna to nie konkurs i nie egzamin. To opis tego, czy rozwój dziecka jest na takim poziomie, aby start w pierwszej klasie był dla niego bezpieczny i możliwie spokojny. Arkusz gotowości szkolnej ma pomóc rodzicom i nauczycielom dobrać odpowiednie wsparcie, a nie ocenić dziecko czy przypisać mu etykietę.
Warto pamiętać, że każde dziecko rozwija się w swoim tempie, a kilka miesięcy różnicy na tym etapie życia może mieć duże znaczenie. Uważne towarzyszenie dziecku, dostrzeganie jego mocnych stron i reagowanie na potrzeby jest znacznie ważniejsze niż porównywanie go z innymi. To właśnie poczucie bezpieczeństwa i wsparcia stanowi najlepszy fundament dobrego startu w szkole.
Najczęstsze pytania rodziców (FAQ)
Czy dziecko musi umieć czytać przed pójściem do pierwszej klasy?
Nie. Ważniejsza jest gotowość do nauki czytania: rozwój mowy, rozumienie poleceń, umiejętność skupienia uwagi, sprawność ręki i zainteresowanie literami. Szkoła jest od tego, by uczyć czytania i pisania.
Czy negatywna opinia o gotowości szkolnej oznacza, że dziecko sobie nie poradzi?
Niekoniecznie. Arkusz opisuje aktualny poziom funkcjonowania i wskazuje obszary, które wymagają wsparcia. Często przy dobrze dobranych działaniach w domu, w przedszkolu, czasem również ze specjalistą, dziecko robi duży postęp w kilka miesięcy.
Czy rodzic musi przekazać arkusz gotowości szkolnej do szkoły?
Nie. To dokument należący do rodziny. Udostępnienie go szkole jest dobrowolne.
Kiedy warto rozważyć konsultację w poradni psychologiczno-pedagogicznej?
Gdy trudności są wyraźne i utrzymują się w czasie, np. bardzo niska samoregulacja, duże trudności w mowie lub komunikacji, silny lęk separacyjny, problemy ze słuchem lub wzrokiem, duże trudności w funkcjonowaniu w grupie. Konsultacja nie jest „etykietą" – to sposób na dobranie wsparcia.
Czy gotowość szkolna i dojrzałość szkolna to to samo?
W praktyce pojęcia często stosuje się zamiennie. Najważniejsze jest to, że oba odnoszą się do całościowego rozwoju dziecka i jego możliwości sprostania wymaganiom klasy pierwszej.
Bibliografia
Jarosz, E. (2006). Wybrane obszary diagnozowania pedagogicznego. Katowice: Wydawnictwo Uniwersytetu Śląskiego.
Ministerstwo Edukacji Narodowej. (2017). Rozporządzenie Ministra Edukacji Narodowej z dnia 14 lutego 2017 r. w sprawie podstawy programowej wychowania przedszkolnego oraz kształcenia ogólnego w poszczególnych typach szkół (Dz.U. 2017 poz. 356).
Ministerstwo Edukacji i Nauki. (2023). Rozporządzenie Ministra Edukacji i Nauki z dnia 7 czerwca 2023 r. w sprawie świadectw, dyplomów państwowych i innych druków (Dz.U. 2023 poz. 1120).
Okoń, W. (1981). Słownik pedagogiczny. Warszawa: Państwowe Wydawnictwo Naukowe.
Przydatne linki
Przeglądaj artykuły według kategorii:
Inne artykuły, które mogą Cię zainteresować:
Te 3 umiejętności najlepiej zapowiadają szkolny sukces dziecka.
Sukces szkolny dziecka można z dużą skutecznością przewidzieć, na podstawie umiejętności, z którymi przychodzi do zerówki. Analiza prof. Grega J. Duncana rzuca nowe światło na definicję gotowości szkolnej. Dowiedz się, które umiejętności najlepiej przewidują przyszłe sukcesy edukacyjne.
Atomowe nawyki - James Clear. Recenzja książki dla rodziców.
Jak małe zmiany prowadzą do wielkich rezultatów? Poznaj najważniejsze lekcje z bestsellera Jamesa Cleara. Dowiedz się, jak budować dobre nawyki i eliminować złe, wykorzystując naukowe zasady i praktyczne strategie.
